Cytrusy i Egzotyka :: Portal

Opis botaniczny

Termin "owoce cytrusowe" pochodzi od łacińskiej nazwy Citrus, który należy do rodziny rutowatych (Rutaceae) i obejmuje cytryny, pomarańcze, mandarynki, grejpfruty, pompele oraz wiele krzyżówek. Rodzina rutowatych liczy ok. 149 rodzajów i ok. 1300 gatunków roślin. Są to wiecznie zielone, średniej wielkości krzewy lub drzewa, które rosną w klimacie subtropikalnym i tropikalnym. Do rodzaju Citrus oprócz gatunków uprawianych, mających jadalne owoce należą także gatunki rodzące owoce niejadalne (np. pomarańcza trójlistkowa). Są one często wykorzystywane jako podkładki dla odmian szlachetnych, a w krajach śródziemnomorskich do obsadzania ulic i robienia żywopłotów. Do rodziny rutowatych zalicza się także gatunki nie należące do rodzaju Citrus, jak kumkwat należący do rodzaju Fortunella oraz muraja należąca do rodzaju Murraya.

Pędy

Pędy u większości gatunków mają ciernie, ale spotyka się też gatunki o małych cierniach lub bez - są to zazwyczaj odmiany uprawne. Ciernie są twarde i ostre, czasami osiągają długość 2-3 cm. Odstraszają nieproszonych gości.

Liście

Są główną ozdobą rośliny. Są zimozielone, jajowate lub eliptyczne. Mogą być całobrzegie lub drobno pikowane. U niektórych gatunków występuje rozszerzony ogonek liściowy posiadający po bokach szerokie skrzydełka (petiolę), np. pompela lub grejpfut. Cechą charakterystyczną roślin cytrusowych jest to, że gubią one dwu-, trzyletnie liście. Wtedy błyszcząca blaszka liściowa zaczyna trzcić barwę, następnie żółknie i odpada.

Kształty liści:

Budowa liścia:

A -kutykula
B -skórka (epiderma)
C -miękisz asymilacyjny (palisadowy)
D -miękisz gąbczasty
E -wiązka przewodząca: łyko i drewno
F -szparka i aparat szparkowy

Kwiaty

Zasługują na szczególną uwagę-są piękne, intensywnie pachnące, białe. Młode liście, kwiaty i owoce wydzielają olejki eteryczne o silnym zapachu. Kwiat cytrusów składa się z zielonych, małych, zrośniętych ze sobą działek kielicha, korony skladającej się z pięciu dość dużych białych, pięknie pachnących płatków, z pręcikow i ze słupkami. U niektorych gatunków zewnętrzna strona płatków jest różowa i wtedy pąki kwiatowe są różowawe lub lekko purpurowofioletowe, np. mandarynki. W środku kwiatu znajuje się rozszerzony słupek u podstawy z kulistą zalążnią. Dookoła jest dużo pręcików, które są zrośnięte u podstawy. Szyjka pręcika kączy się maczugowatym, wilgotnym znamieniem, do ktorego łatwo przykleja się pyłek. Słupek jest górny, zbudowany z 8-15 owocolistkow. Zalążnia podzelona jest na tyle samo komór.

Owoc

Owoc powstaje po zapyleniu, który do osiągnięcia dojrzałości potrzebuje od 6-14 miesięcy (zależy od gatunku). Wtedy zielona barwa skórki zmienia się na żółtą lub pomarańczową. Owoc tworzy się z zalążni słupka. ze ścian zalązni od wnętrza wrastają wloski, które zmieniają się stopniowo w wydłużone, pęcherzykowate utwory napełnione sokiem. Utwory te rozrastając się wypełniają sczelnie sokiem, stanowiąc jędrne segmenty owocu. Segmenty te łatwo można od siebie oddzielić, jak np. u mandarynki, lub ściśle do siebie przylegają, jak u grejpfruta czy pompeli.

Jest to rodzaj jagody zwana hesperidium o okryta grubą skórką. Zewnętrznie owoce cytrusowe znacznie się od siebie różnią, ale budowę mają taką samą. Owoc sklada się z trzech warst- egzokarpu, mezokarpu i endokarpu. Zewnętrzną część owocu stanowi cienka warstwa egzokarpu. Jest on zielony u młodych owoców, a w miarę jego dojrzewania barwa zmienia się na żółtą lub pomarańczową. W egzokarpie znajdują się gruczoły wytwarzające olejki eteryczne nadające mu gorzki smak. Ta część owocu nie jest spożywana na surowo, tylko po skandyzowaniu skórki. Jedynie kumkwaty i pochodzące od niego krzyżówki skórkę mają jadalną na surowo. Środkowa część owocu zwana jest mezokarpem i jest gruba, biała i bez gruczołów wydzielających olejki eteryczne. Ma ona wysoką zawartość witaminy C i jest uważana za bardzo zdrową część owocu, ale niechętnie jest zjadana. Wyjątkowo gruby mezokarp ma pompela, a cienki klementynka. Endokarp stanowi wewnętrzną warstwę ściany zalążni. Zbudowany jest z pęcherzyków wypełnionych sokiem. Ta część jest zasadniczą, jadalną częścią owoców cytrusowych i bardzo smaczną.

Budowa owocu cytrusowego:

Nasiono:

a - łupina
b - bielmo
c - liścienie
d - zarodek

Na owocowanie cytrusa pozyskanego z nasiona trzeba czekać 15-25 lat (w szklarni 7-10), choć można się też w ogóle nie doczekać przy nieodpowiednich warunkach. Można takie drzewko zaszczepić, lecz wiąże się to z koniecznością zdobycia zrazu (gałązki do szczepienia), operacji na roślinie i oczekiwania na przyjęcie się zrazu. Uzyskanie owoców przez szczepienie rośliny pozyskanej z nasiona nie jest jednak według mnie tak satysfakcjonujące, jak wyhodowanie owocującego drzewka bez stosowania na nim zabiegów inwazyjnych takich, jak szczepienie. Aby przyspieszyć oczekiwania na owocowanie do kilkunastu lat, należy zapewnić warunki jak najbardziej zbliżone do naturalnych, intensywnie przycinać młode pędy, odginać gałązki ku dołowi (przez przywiązywanie ich do głównego pędu lub przywiązywanie do nich lekkich kamyków na sznurkach). Na szczęście są sposoby na uzyskanie owocującego cytrusa już po: 5-7, a dla niektórych gatunków, takich jak kumkwaty, limonki lub kalamondyny po 2-5 latach, ponieważ naturalnie owocują one o wiele szybciej niż pozostałe cytrusy.

W przypadku a) owocowanie jest wynikiem posadzenia nasiona wielozarodkowego (nasiono, którego własnością jest poliembrionia - "zdolność do powstawania kilku lub większej liczby zarodków z jednej komórki jajowej. Nasiona poliembriony wydają nie po jednej sadzonce, jak zwykłe nasiona, lecz po kilka sadzonek. W ten sposób możemy uzyskać z jednego nasiona kilka niezależnie rozwijających się sadzonek, z których jedna zaowocuje już po 5-7 latach. Sadzonka taka dokładnie odziedziczy cechy drzewa macierzystego, więc w taki sposób uda nam się wyhodować drzewko szlachetne z nasiona (lecz będzie to ciągle metoda rozmnażania wegetatywnego, czyli bezpłciowego - przez poliembrionię). Pozostałe sadzonki, które wyrosną z takiego nasiona będą całkiem nowymi krzyżówkami cytrusów ze swoich poprzednich pokoleń. Nasiona wielozarodkowe można pozyskać z pomarańczy, limy (jednak rzadko posiadają one nasiona - na 100 limetek przypada podobno 1 nasiono), grejpfruta, mandarynki, kalamondyny (około 80% jej nasion, to nasiona wielozarodkowe) i cytryny. Nasiona takie można rozpoznać w następujący sposób: należy moczyć je w ciepłej wodzie przez 2-3 dni, dzięki czemu będzie można łatwo zdjąć z nich zewnętrzną twardą, jasną skórkę i następną delikatną brązową skórkę (zostawiając przy tym na końcu nasiona bordową "czapeczkę", aby bielmo rozdzielone na ilość liścieni nie rozpadło się), przez co będzie można zaobserwować ilość zarodków lub ilość części bielma. Cytrusy są dwuliścienne, co oznacza, że zarodek posiada dwa liścienie (nasiono dwuliścienne: a - łupina, b - bielmo, c - liścienie, d - zarodek). Gdy nasiono jest jednozarodkowe, na jego czubku widnieje jeden zielony zarodek, a bielmo jest podzielone wyraźną linią na dwie części. Gdybyśmy zdjęli z drugiego końca nasiona "czapeczkę" i wrzucili je na chwilę do wody, nasiono jednozarodkowe rozchyliłoby się na dwie części. Gdyby nasiono było wielozarodkowe, bielmo składałoby się z tylu segmentów, ile liścieni, czyli co najmniej czterech, ponieważ na jeden zarodek przypadają dwa liścienie.

Różne kształty nasion: